Koncyliator sądowy we Francji (conciliateur de justice): bezpłatna ugoda z sąsiadem, właścicielem lub firmą i kiedy jest obowiązkowa przed sądem

Krótka odpowiedź: koncyliator sądowy (conciliateur de justice) to zaprzysiężony wolontariusz, pomocnik wymiaru sprawiedliwości, który bezpłatnie pomaga ci dogadać się z drugą stroną — np. z sąsiadem, właścicielem mieszkania (czynsz, kaucjai, opłaty) albo firmą. Zanim pozwiesz kogoś o zapłatę do 5 000 € albo w sprawie uciążliwości sąsiedzkich (trouble anormal du voisinage), co do zasady musisz najpierw spróbować polubownego rozwiązania — inaczej sąd może uznać pozew za niedopuszczalny. Koncyliatora znajdziesz na conciliateurs.fr albo przez sekretariat sądu (greffe du tribunal judiciaire). Jeśli się dogadacie, podpisujecie porozumienie (constat d'accord), które sąd może zatwierdzić.

Zakres terytorialny

Poradnik dotyczy Francji metropolitalnej, w tym Korsyki i Alzacji-Mozeli. Koncyliatorzy przyjmują lokalnie, na dyżurach (permanences). Terytoria zamorskie (DOM-TOM) są poza zakresem.

Kim jest koncyliator

Według Service Public i conciliateurs.fr koncyliator:

• jest pomocnikiem wymiaru sprawiedliwości (auxiliaire de justice), działa społecznie i jest zaprzysiężony;
• jest powoływany przez pierwszego prezesa sądu apelacyjnego (premier président de la cour d'appel);
• pracuje bezpłatnie dla stron — zarówno przy ugodzie z własnej inicjatywy, jak i skierowanej przez sąd;
• nie udziela porad prawnych — jego rolą jest pomoc w dojściu do porozumienia, a nie rozstrzyganie, kto ma rację.

Jakie spory prowadzi

Czego koncyliator nie prowadzi:

• spraw stanu cywilnego;
• spraw rodzinnych (alimenty, miejsce zamieszkania dzieci) — to sędzia rodzinny (juge aux affaires familiales);
• spraw karnych;
• sporów z administracją — tu właściwy jest Rzecznik Praw (Défenseur des droits) albo sąd administracyjny.

Spory pracownicze: conciliateurs.fr wymienia je z zastrzeżeniami, a Service Public ich nie wymienia. Przy sporze z pracodawcą nie licz na koncyliatora — właściwy jest sąd pracy (conseil de prud'hommes).

Kiedy próba ugody jest obowiązkowa przed sądem

Według art. 750-1 kodeksu postępowania cywilnego (stosowanego w sprawach wniesionych do sądu od 1 października 2023 r.) i Service Public (strona sprawdzona 1.09.2025) przed pozwem musisz spróbować polubownego rozwiązania, gdy:

• żądasz zapłaty kwoty nieprzekraczającej 5 000 €;
• chodzi o uciążliwości sąsiedzkie (trouble anormal du voisinage);
• chodzi o niektóre inne sprawy sąsiedzkie wymienione w przepisach: m.in. rozgraniczenie działek (bornage), niektóre służebności, odległości drzew i żywopłotów oraz ich przycinanie, odległości budowli (np. ogrodzeń) od granicy, czyszczenie rowów.

Według conciliateurs.fr do wyboru jest koncyliacja, mediacja albo tzw. procedura partycypacyjna (z adwokatami). Bez próby ugody sąd może uznać pozew za niedopuszczalny.

Kiedy obowiązek nie dotyczy

Service Public wymienia m.in.:

• gdy prosisz sąd tylko o zatwierdzenie (homologację) porozumienia;
• gdy prawo wymaga najpierw odwołania do organu, który wydał decyzję;
• gdy masz uzasadniony powód: pilną sytuację (np. wyciek wody, brak ogrzewania), okoliczności uniemożliwiające próbę ugody albo brak wolnego koncyliatora — gdy pierwsze spotkanie mogłoby się odbyć dopiero po ponad 3 miesiącach od zgłoszenia sprawy (zachowaj dowód zgłoszenia i odpowiedzi);
• gdy szczególny przepis przewiduje próbę pojednania przez sędziego lub organ;
• gdy nie powiodła się uproszczona procedura odzyskiwania drobnych należności.

Jak znaleźć koncyliatora i zgłosić sprawę

1. Wejdź na conciliateurs.fr i znajdź dyżur w pobliżu. Właściwy jest koncyliator z okolic twojego miejsca zamieszkania, miejsca sporu albo miejsca zamieszkania drugiej strony.
2. Zgłoś sprawę: online, telefonicznie albo listownie. Możesz też złożyć wniosek w sekretariacie sądu (greffe du tribunal judiciaire).
3. Opisz jasno fakty i dołącz dokumenty (np. umowę najmu, protokół stanu mieszkania, korespondencję, zdjęcia).

Sędzia może też sam skierować strony na spotkanie z koncyliatorem w trakcie sprawy.

Jak przebiega koncyliacja

• Koncyliator wysłuchuje strony osobno lub razem i pomaga w rozmowie.
• Możesz przyjść z osobą, którą wybierzesz — Service Public mówi o osobie uprawnionej do występowania przed danym sądem; zapytaj koncyliatora, kto może ci towarzyszyć.
• Za zgodą stron koncyliator może obejrzeć miejsce sporu i wysłuchać inne osoby.
• Koncyliator przekazuje sędziemu treść rozmów tylko za zgodą stron.

Ile to trwa: przy koncyliacji skierowanej przez sąd — najwyżej 5 miesięcy, z możliwością jednorazowego przedłużenia o 3 miesiące. Przy koncyliacji z własnej inicjatywy nie ma sztywnego terminu.

Wynik

• Porozumienie: koncyliator spisuje constat d'accord, który podpisują strony; każda dostaje egzemplarz. Porozumienie może zostać zatwierdzone przez sędziego (homologacja).
• Brak porozumienia (albo druga strona nie przyszła): każda strona może skierować sprawę do sądu. Zachowaj dowód, że próbowałeś ugody. Od 1 marca 2026 r. wniesienie sprawy cywilnej do sądu (tribunal judiciaire) w pierwszej instancji kosztuje 50 € (elektroniczny znaczek skarbowy timbre fiscal, kupowany tylko online); nie płacisz m.in., jeśli masz pomoc prawną z urzędu (aide juridictionnelle) albo składasz wniosek o nakaz zapłaty (injonction de payer). Sama koncyliacja pozostaje bezpłatna.

Co zrobić, jeśli…

…właściciel nie oddaje kaucji

To typowa sprawa dla koncyliatora. Przygotuj umowę najmu, protokoły stanu mieszkania przy wprowadzce i wyprowadzce oraz dowód wpłaty kaucji. Więcej o protokole: État des lieux we Francji.

…sąsiad nie przyjdzie na spotkanie

Koncyliacja się nie powiedzie, ale możesz iść do sądu — próba ugody została podjęta.

…spór dotyczy urzędu (CAF, prefektura, urząd skarbowy)

Koncyliator nie zajmuje się sporami z administracją. Skorzystaj z odwołania w urzędzie, mediatora danej instytucji, Défenseur des droits albo sądu administracyjnego.

…słabo mówisz po francusku

Źródła nie mówią, czy koncyliator zapewnia tłumacza. Zapytaj przy zgłoszeniu, czy możesz przyjść z osobą, która ci pomoże.

Ten poradnik opisuje ogólne zasady według Service Public (strona sprawdzona 1.09.2025) i conciliateurs.fr. Przepisy o obowiązkowej próbie ugody (art. 750-1 kodeksu postępowania cywilnego) bywały zmieniane — w sprawie indywidualnej zapytaj w sądzie lub punkcie porad prawnych.