Układ zbiorowy we Francji (convention collective): jak sprawdzić, który cię obejmuje i co ci daje

Krótka odpowiedź: układ zbiorowy (FR: convention collective) to umowa wynegocjowana przez organizacje pracodawców i związki zawodowe dla danej branży. Ustala m.in. minimalne stawki płac, premie, dodatkowy urlop czy wyższe odprawy — często korzystniej niż kodeks pracy. To, który układ cię obejmuje, zależy od głównej działalności twojego pracodawcy. Jego nazwa musi być na twoim pasku płacowym, a każdy układ ma numer IDCC, po którym znajdziesz go za darmo na Légifrance albo w wyszukiwarce Code du travail numérique.

Zakres terytorialny

Większość układów zbiorowych ma zasięg krajowy i obowiązuje w całej Francji metropolitalnej, w tym na Korsyce i w Alzacji-Mozeli. Niektóre układy są regionalne lub departamentalne — wtedy obowiązują tylko na swoim terenie. Terytoria zamorskie (DOM-TOM) są poza zakresem.

Co to jest układ zbiorowy i co może zawierać

Układ zbiorowy ustala zasady dla całej branży: warunki pracy, wynagrodzenia, urlopy oraz prawa i obowiązki pracodawców i pracowników. Z czasem uzupełniają go porozumienia (accords), aneksy (avenants) i załączniki. Porozumienia mogą być branżowe (accords de branche) albo zakładowe (accords d'entreprise).

Układ zbiorowy może:

• dawać więcej niż kodeks pracy — np. wyższą odprawę przy zwolnieniu lub przy przejściu na emeryturę;
• dawać prawa, których kodeks w ogóle nie przewiduje — np. premię za staż, premię urlopową, dodatkowe dni urlopu za staż;
• ustalać minimalne stawki płac dla poszczególnych stanowisk i zasady ich podwyżek;
• w niektórych sprawach ustalać zasady mniej korzystne niż kodeks — np. dodatek za nadgodziny 10% zamiast 25%.

Dlatego warto znać swój układ — bez niego nie sprawdzisz, czy twoja stawka lub premia są prawidłowe.

Kogo obejmuje

• Układ dotyczy pracowników na CDI i CDD, także w okresie próbnym. Niektóre grupy (np. przedstawiciele handlowi VRP) mogą być wyłączone ze względu na swój status.
• Muszą go stosować pracodawcy należący do organizacji, która go podpisała.
• Układ rozszerzony (étendue) decyzją ministra pracy obowiązuje wszystkich pracodawców i pracowników w branży, niezależnie od członkostwa w organizacjach.
• Pracodawca może też stosować układ dobrowolnie, np. gdy dla jego branży nie ma wynegocjowanego tekstu.

Jak sprawdzić, który układ cię obejmuje

1. Spójrz na pasek płacowy (bulletin de paie). Nazwa układu zbiorowego musi się tam znaleźć. Może też być wpisana w umowie o pracę.
2. Sprawdź informację od pracodawcy. W ciągu miesiąca od zatrudnienia pracodawca musi przekazać ci pisemny dokument z listą tekstów, które obowiązują w firmie.
3. Poszukaj numeru IDCC. Każdy układ ma swój numer IDCC — po nim najłatwiej znaleźć właściwy tekst.
4. Użyj wyszukiwarki „Trouver sa convention collective” na stronie Code du travail numérique (code.travail.gouv.fr). Możesz wyszukać swoją firmę („Je cherche mon entreprise”) albo bezpośrednio układ zbiorowy („Je cherche uniquement une convention collective”).
5. Kod działalności NAF/APE pracodawcy (nadawany przez Insee) jest wskazówką, ale nie przesądza sprawy — decyduje główna działalność firmy. Jeśli kod pasuje do kilku układów, trzeba sprawdzić zakres każdego z nich.

Gdzie przeczytać tekst układu

• Légifrance — układy rozszerzone w dziale „Droit national en vigueur”, a pozostałe w biuletynie urzędowym układów zbiorowych (Bulletin officiel des conventions collectives). Dostęp jest bezpłatny.
• W miejscu pracy — pracodawca musi mieć aktualny egzemplarz do wglądu (lub udostępnić go w intranecie, jeśli firma go ma).
• W jednostce administracji pracy w departamencie (DDETS / DDETS-PP).
• Płatną wersję PDF oferuje też serwis Vie-publique.fr.

Teksty są po francusku. Szukaj w nich przede wszystkim rozdziałów o wynagrodzeniach minimalnych (salaires minima, grille de classification), premiach (primes) i urlopach (congés).

Co zrobić, jeśli…

…pracodawca nie stosuje układu

Najpierw zapytaj pracodawcę na piśmie, który układ stosuje i dlaczego twoja stawka lub premia jest niższa. Jeśli naruszenie się potwierdzi, możesz zwrócić się do inspekcji pracy (inspection du travail), która może nałożyć sankcje, albo do sądu pracy (conseil de prud'hommes).

…na pasku nie ma nazwy układu

To obowiązkowa informacja. Poproś pracodawcę o uzupełnienie i o pisemną listę obowiązujących tekstów.

…nie wiesz, jak odczytać układ

Bezpłatnych informacji udziela infolinia Allô Service Public, a także regionalne służby Ministerstwa Pracy, które informują pracowników sektora prywatnego.

Ten poradnik opisuje ogólne zasady. Konkretne prawa zależą od twojego układu zbiorowego i porozumień w firmie.