Polskie małżeństwo we Francji: które prawo decyduje o majątku i kiedy podpisać umowę majątkową u notariusza

Ten poradnik dotyczy par, w których co najmniej jedna osoba jest Polakiem, a małżonkowie mieszkają we Francji albo planują tu ślub. Wyjaśnia, które prawo decyduje o majątku małżonków, kiedy może się ono zmienić i jak u notariusza wybrać prawo albo ustrój majątkowy.

Miejsce zawarcia ślubu — w Polsce czy we Francji — nie decyduje o prawie właściwym dla majątku. Znaczenie mają data ślubu, obywatelstwo małżonków, miejsce ich zamieszkania oraz to, czy wybrali prawo albo podpisali umowę majątkową. Wybór prawa państwa (np. polskiego albo francuskiego) i wybór ustroju majątkowego (np. rozdzielności majątkowej) to dwie różne decyzje.

Które prawo decyduje o majątku małżonków?

Według francuskich reguł, jeśli małżonkowie nie wybrali prawa przed ślubem, prawo właściwe zależy od daty ślubu:

• Ślub przed 1 września 1992 r.: szuka się prawa, które małżonkowie chcieli przyjąć w dniu ślubu — najczęściej prawa państwa pierwszego wspólnego miejsca zamieszkania. Tak ustalone prawo nie zmienia się samo.
• Ślub od 1 września 1992 r. do 28 stycznia 2019 r.: stosuje się Konwencję haską z 14 marca 1978 r. Co do zasady właściwe jest prawo państwa, w którym małżonkowie po ślubie po raz pierwszy wspólnie zamieszkali. W niektórych przypadkach stosuje się prawo wspólnego obywatelstwa, np. gdy po ślubie nie zamieszkali w tym samym państwie. W tym okresie prawo może zmienić się samo (zob. niżej).
• Ślub od 29 stycznia 2019 r.: stosuje się rozporządzenie UE 2016/1103. Co do zasady właściwe jest prawo pierwszego wspólnego miejsca zamieszkania po ślubie; gdy go nie ma — prawo wspólnego obywatelstwa (ta reguła nie działa, jeśli oboje mają te same dwa obywatelstwa); w ostateczności prawo państwa najściślej związanego z małżonkami. Prawo to nie zmienia się samo.

Przy rozporządzeniu UE sąd może wyjątkowo, na wniosek jednego z małżonków, zastosować prawo ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania. Muszą być spełnione łącznie trzy warunki: zgoda sądu, znacznie dłuższy pobyt w tym państwie niż w pierwszym oraz dowód, że małżonkowie urządzili swoje sprawy majątkowe według tego prawa.

Kiedy prawo może zmienić się samo?

Dotyczy to tylko małżeństw zawartych od 1 września 1992 r. do 28 stycznia 2019 r., które nie wybrały prawa i nie podpisały umowy majątkowej. Wtedy prawo państwa, w którym oboje mieszkają, zastępuje dotychczasowe prawo:

• gdy zamieszkanie w tym państwie po ślubie trwa ponad 10 lat,
• od chwili zamieszkania w państwie, którego oboje są obywatelami, albo od nabycia przez oboje obywatelstwa tego państwa,
• od chwili wspólnego zamieszkania, jeśli wcześniejsze prawo wynikało tylko z tego, że po ślubie nie mieszkali w tym samym państwie.

Taka zmiana działa tylko na przyszłość. Majątek, który małżonkowie mieli przed zmianą, pozostaje pod dawnym prawem. Dlatego przy zakupie domu ważne jest, kiedy nabyliście wcześniejsze nieruchomości i inne składniki majątku. Małżonkowie mogą jednak w każdej chwili, w przepisanej formie, poddać nowemu prawu cały swój majątek.

Czy można samemu wybrać prawo?

Tak. Przed ślubem wybór prawa trzeba wyrazić jednoznacznie: w umowie majątkowej, w osobnym akcie albo w oświadczeniu wpisanym do aktu małżeństwa.

Także w trakcie małżeństwa możecie wybrać prawo — zarówno na podstawie Konwencji haskiej, jak i rozporządzenia UE. Wybrać można:

• prawo państwa, którego obywatelem jest co najmniej jedno z was w chwili wyboru — np. prawo polskie,
• prawo państwa, w którym co najmniej jedno z was ma w tym momencie zwykłe miejsce zamieszkania — np. prawo francuskie.

Rozporządzenie UE obejmuje też małżeństwa zawarte przed 29 stycznia 2019 r., jeśli wybór prawa nastąpi po tej dacie. Według Konwencji haskiej dla nieruchomości można osobno wskazać prawo państwa, w którym się znajdują.

Wyboru prawa dokonuje się z pomocą notariusza. Nie zakładajcie, że taki akt będzie automatycznie skuteczny w każdym innym państwie: niektóre państwa nie uznają umów majątkowych. Przed przeprowadzką za granicę warto zapytać notariusza lub doradcę w państwie, do którego się przenosicie.

Jakie ustroje przewiduje prawo francuskie?

Gdy właściwe jest prawo francuskie, a małżonkowie nie podpisali umowy, obowiązuje ustawowa wspólność dorobku (communauté réduite aux acquêts). Każde z małżonków pozostaje wyłącznym właścicielem tego, co miało przed ślubem, a rzeczy nabyte w trakcie małżeństwa są wspólne.

W umowie majątkowej można wybrać inny ustrój, np.:

• rozdzielność majątkową (séparation de biens) — majątki pozostają osobne, ale każde z was musi przyczyniać się do kosztów małżeństwa, a długi na utrzymanie domu i wychowanie dzieci obciążają oboje,
• wspólność całkowitą (communauté universelle) — wszystkie obecne i przyszłe składniki majątku są wspólne, a wierzyciele mogą żądać spłaty z całego majątku,
• udział w dorobku (participation aux acquêts) — w czasie małżeństwa działa jak rozdzielność, a przy rozwodzie lub śmierci dorobek obojga dzieli się między małżonków,
• zmodyfikowaną wspólność dorobku — np. z nierównym podziałem majątku wspólnego.

Jak podpisać umowę majątkową przed ślubem?

Umowę majątkową (contrat de mariage) podpisujecie u notariusza przed ślubem. Warto zgłosić się kilka tygodni wcześniej. Notariusz pyta m.in. o majątek każdego z was, o dzieci (wspólne lub nie) i o sytuację zawodową. Doradza, proponuje treść umowy i rejestruje jej ostateczną wersję.

Notariusz ma obowiązek doradzić wam. Jest to szczególnie ważne, gdy jedno z was nie jest obywatelem Francji — z powodu możliwego konfliktu przepisów różnych państw oraz skutków cywilnych i podatkowych.

Jak zmienić ustrój majątkowy po ślubie?

Po ślubie możecie podpisać umowę majątkową, zmienić dotychczasową umowę albo zmienić ustrój. Muszą być spełnione trzy warunki: zmiana leży w interesie rodziny (także samej pary albo jednego z małżonków), oboje się na nią zgadzacie, a akt sporządza notariusz.

Do notariusza warto zabrać książeczkę rodzinną (livret de famille), dowody tożsamości, dotychczasową umowę majątkową (jeśli jest) oraz imiona, nazwiska i adresy dzieci.

Uwaga: jeśli któreś z was jest objęte ochroną prawną (opieką, kuratelą, sauvegarde de justice albo habilitation familiale), zmiana wymaga najpierw zgody sędziego opiekuńczego (juge des contentieux de la protection) albo rady rodzinnej. Do notariusza idziecie dopiero po jej uzyskaniu.

Kogo trzeba poinformować?

• pełnoletnie dzieci (wspólne lub nie) — listem poleconym za potwierdzeniem odbioru albo przez komornika; za pełnoletnie dziecko objęte ochroną prawną informację otrzymuje jego przedstawiciel,
• przedstawiciela małoletniego dziecka pozostającego pod opieką (tutelle),
• wierzycieli — przez ogłoszenie w dzienniku ogłoszeń urzędowych (journal d'annonces légales), zwykle zleca je notariusz,
• osoby, które były stronami dotychczasowej umowy majątkowej (np. rodzica, który w niej dokonał darowizny).

Pełnoletnie dzieci mogą wnieść sprzeciw w ciągu 3 miesięcy od poinformowania, a wierzyciele — w ciągu 3 miesięcy od ogłoszenia. Brak sprzeciwu dzieci w tym terminie oznacza ich milczącą zgodę.

Małoletnie dzieci

Jeśli macie małoletnie dzieci, notariusz sprawdza, czy zmiana nie narusza ich interesów. Gdy uzna, że poważnie im szkodzi, może skierować sprawę do sędziego rodzinnego (juge aux affaires familiales) działającego jako sędzia opiekuńczy dla małoletnich.

Co, jeśli ktoś wniesie sprzeciw?

Wtedy musicie wystąpić do sądu (tribunal judiciaire) właściwego dla waszego miejsca zamieszkania o zatwierdzenie zmiany (homologation). Adwokat jest obowiązkowy. Sąd bada interes rodziny i ewentualną szkodę dla wierzycieli; może wysłuchać dzieci, ale nie musi się stosować do ich zdania.

Od kiedy zmiana działa?

Notariusz wnosi o wpisanie zmiany na marginesie aktu małżeństwa. Między małżonkami nowy ustrój działa od daty aktu notarialnego albo od daty wyroku zatwierdzającego. Wobec osób trzecich działa 3 miesiące po wpisaniu wzmianki na marginesie aktu małżeństwa. Bez tej wzmianki można się na zmianę powołać wobec osób trzecich, jeśli w umowach z nimi małżonkowie oświadczyli, że zmienili ustrój.

Koszt zmiany oblicza notariusz. Zależy on m.in. od rodzaju zmiany i wartości majątku; przy sprzeciwie dochodzą koszty adwokata.

Czym różnią się PACS i konkubinat?

W związku partnerskim (PACSi), jeśli umowa nie stanowi inaczej, majątki partnerów są oddzielne, a rzeczy nabyte przez każde z nich należą do niego. W konkubinacie każdy również zachowuje własne rzeczy. W obu przypadkach warto móc udowodnić, co do kogo należy; przy cennych przedmiotach można sporządzić wspólną listę.

Jeśli partnerzy albo konkubenci kupują mieszkanie razem, ich udziały wynikają z aktu kupna (np. po 50%). Do tych związków nie stosuje się małżeńskiej wspólności dorobku.