Zatrzymanie przez policję we Francji (garde à vue): ile trwa i jakie masz prawa

Ten poradnik opisuje ogólne zasady zatrzymania policyjnego (garde à vue) we Francji. Jest to pozbawienie wolności osoby podejrzanej o przestępstwo w trakcie postępowania przygotowawczego. Decyzję podejmuje funkcjonariusz policji sądowej (officier de police judiciaire, OPJ) i od razu informuje o niej prokuratora.

Ile może trwać zatrzymanie?

Zatrzymanie trwa co do zasady 24 godziny. Czas liczy się od chwili faktycznego pozbawienia wolności, np. od zatrzymania na ulicy, a przy kontroli drogowej — od godziny badania na alkohol lub narkotyki.

Zatrzymanie można przedłużyć o kolejne 24 godziny (łącznie 48 godzin), jeśli za zarzucany czyn grozi co najmniej rok więzienia. O przedłużeniu decyduje prokurator albo sędzia śledczy (juge d'instruction). Wcześniej zatrzymany może zostać przesłuchany przez tego sędziego lub prokuratora, także przez wideokonferencję.

Przy poważnych przestępstwach zatrzymanie może trwać łącznie do 72 godzin, a m.in. przy handlu narkotykami i zabójstwie w okolicznościach obciążających — do 96 godzin. Przy terroryzmie limit wynosi 144 godziny.

Jakie prawa ma zatrzymany?

Na początku zatrzymania OPJ musi poinformować cię o czasie trwania zatrzymania, o zarzucanym czynie i o twoich prawach. Otrzymujesz też pisemne pouczenie o prawach. W razie potrzeby pouczenie odbywa się w języku, który rozumiesz.

Prawo do adwokata

• Możesz zażądać adwokata od początku zatrzymania i w każdej chwili w jego trakcie. Wskazujesz adwokata, którego znasz, albo prosisz o adwokata z urzędu (avocat commis d'office).
• Jeśli poprosisz o adwokata, przesłuchanie może się zacząć dopiero w jego obecności, chyba że z niej zrezygnujesz.
• Jeśli wybranego adwokata nie da się zawiadomić albo nie może przyjść w ciągu 2 godzin, OPJ od razu zwraca się do dziekana rady adwokackiej (bâtonnier) o wyznaczenie adwokata z urzędu.
• Wyjątkowo prokurator może, na pisemny i uzasadniony wniosek OPJ, zgodzić się na natychmiastowe przesłuchanie bez adwokata, np. aby zapobiec zagrożeniu życia. Jeśli adwokat przyjdzie w trakcie, możesz poprosić o przerwanie przesłuchania, aby z nim porozmawiać.
• Po przybyciu adwokat może rozmawiać z tobą najwyżej 30 minut, a przy przedłużeniu zatrzymania — ponownie 30 minut. Może przeglądać protokoły przesłuchań, protokół zatrzymania i zaświadczenie lekarskie, uczestniczyć w przesłuchaniach i zadawać pytania.

Tłumacz, lekarz i milczenie

• Jeśli nie znasz dobrze francuskiego, masz prawo do tłumacza języka, który rozumiesz. Tłumacz może pomagać także przez telefon lub wideokonferencję.
• Możesz zażądać badania przez lekarza, a przy przedłużeniu zatrzymania — ponownego badania. Lekarz ocenia m.in., czy twój stan zdrowia pozwala na dalsze zatrzymanie.
• Możesz składać wyjaśnienia, odpowiadać na pytania albo milczeć. Jedynym obowiązkiem jest podanie tożsamości.
• Możesz przeczytać m.in. protokół przebiegu zatrzymania i protokoły przesłuchań, najpóźniej przed ewentualnym przedłużeniem zatrzymania.

Kogo można powiadomić?

Możesz zażądać powiadomienia o zatrzymaniu pracodawcy, osoby bliskiej albo dowolnej innej wskazanej przez ciebie osoby, np. przyjaciela. Prokurator może to powiadomienie opóźnić albo w ogóle się na nie nie zgodzić, np. aby zapobiec ukryciu dowodów albo zagrożeniu dla czyjegoś życia.

Możesz też poprosić o kontakt z wybraną osobą na piśmie, telefonicznie albo o spotkanie. OPJ może odmówić, jeśli kontakt mógłby zaszkodzić śledztwu.

Osoba powiadomiona o zatrzymaniu może:

• wskazać ci adwokata — musisz potwierdzić ten wybór,
• zażądać badania cię przez lekarza; takie badanie jest wtedy obowiązkowe.

Jak może pomóc konsul RP?

Jako obywatel Polski możesz wnioskować o kontakt z konsulem. Konsul dba o to, aby nie traktowano cię gorzej niż obywateli Francji. Konsul może:

• za twoją pisemną zgodą utrzymywać kontakt z twoją rodziną i — na twoją prośbę — przekazywać jej informacje o przebiegu postępowania,
• przekazać przykładową listę tłumaczy i prawników,
• wyjaśnić procedury i ogólne zasady francuskiego systemu prawnego.

Konsul nie może udzielać porad prawnych, zbierać dowodów, występować jako twój pełnomocnik, wpływać na przebieg postępowania ani płacić za adwokata lub kaucję. Jeśli masz także obywatelstwo francuskie, pomoc konsula może być ograniczona albo wykluczona.

Wydział Konsularny Ambasady RP w Paryżu ma adres e-mail paryz.konsul@msz.gov.pl. Ma on swój okręg konsularny; we Francji działa też Konsulat Generalny RP w Lyonie. Listę placówek i ich okręgów znajdziesz na stronie Ambasady RP w Paryżu.

Co dzieje się po zakończeniu zatrzymania?

Po zakończeniu zatrzymania prokurator albo sędzia śledczy decyduje, czy cię zwolnić, czy doprowadzić do sądu (défèrement). Doprowadzenie powinno nastąpić tego samego dnia. Jeśli to niemożliwe, musi nastąpić najpóźniej 20 godzin po zakończeniu zatrzymania; do tego czasu przebywasz w celi w sądzie.

Przedmioty osobiste odebrane na początku zatrzymania (np. telefon, portfel) muszą ci zostać zwrócone, chyba że sąd je skonfiskuje.

Natychmiastowe sądzenie (comparution immédiate)

Po zatrzymaniu prokurator może skierować sprawę do natychmiastowego sądzenia (comparution immédiate) przed sądem karnym (tribunal correctionnel). Dotyczy to tylko dorosłych i tylko niektórych występków:

• zagrożonych karą co najmniej 2 lat więzienia, gdy postępowanie toczy się w trybie zwykłym (enquête préliminaire),
• zagrożonych karą co najmniej 6 miesięcy więzienia przy zatrzymaniu na gorącym uczynku (enquête de flagrance).

Tego trybu nie stosuje się m.in. do przestępstw prasowych i politycznych.

Twoje prawa w tym trybie:

• Natychmiast możesz przejrzeć akta.
• Masz prawo do tłumacza i do adwokata — wybranego albo z urzędu.
• Możesz składać wyjaśnienia albo milczeć.
• Możesz odmówić natychmiastowego sądzenia. Twoją zgodę na natychmiastowe sądzenie sąd może przyjąć tylko w obecności adwokata.

Jeśli odmówisz, sąd odracza sprawę na co najmniej 4 i najwyżej 10 tygodni; możesz zrzec się minimalnego terminu 4 tygodni. Do czasu rozprawy sąd może zastosować środki zapobiegawcze: dozór sądowy (contrôle judiciaire), areszt domowy z dozorem elektronicznym albo tymczasowe aresztowanie.

Od wyroku wydanego w tym trybie skazany może wnieść apelację.